राजीव श्रेष्ठ

महाभारतकालीन महर्षि द्रोणाचार्य र एकलव्यको कथाले गुरु–शिष्य सम्बन्धको गहिराइ देखाउँछ। द्रोणाचार्य केवल हतियार चलाउन सिकाउने गुरु थिएनन्। उनी आफ्ना शिष्यको भविष्य र ज्ञानको जिम्मेवारीप्रति पनि सचेत थिए।

एकलव्य असाधारण प्रतिभा भएका विद्यार्थी थिए। उनी वनमा हुर्किएका थिए। द्रोणाचार्यले उनको प्रतिभा पहिचान गरे। तर उनको प्रतिभालाई उचित अनुशासन र मार्गदर्शन आवश्यक रहेको ठाने। अन्ततः एकलव्यसँग गुरु दक्षिणाका रूपमा औँला मागिएको कथा महाभारतमा पाइन्छ।

यस कथालाई विभिन्न दृष्टिकोणबाट व्याख्या गर्न सकिन्छ। तर यसले गुरुको निर्णय र शिष्यको भविष्यबीचको सम्बन्धबारे सोच्न बाध्य बनाउँछ। साँचो गुरुको प्रेम सधैँ स्नेह र प्रशंसामा मात्र देखिँदैन। कहिलेकाहीँ कठिन निर्णयमा पनि गुरुको जिम्मेवारी जोडिएको हुन्छ।

आजको समाजमा शिक्षा निकै महत्वपूर्ण विषय बनेको छ। विद्यार्थीले विद्यालयमा लामो समय बिताउँछन्। उनीहरूको सिकाइमा शिक्षकको ठूलो भूमिका हुन्छ। त्यसैले शिक्षक र विद्यार्थीबीचको सम्बन्ध पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ।

विगतमा शिक्षक र विद्यार्थीबीच स्पष्ट दूरी थियो। शिक्षक ज्ञान दिने व्यक्ति मानिन्थे। विद्यार्थी ज्ञान लिने व्यक्ति मानिन्थे। शिक्षकको भूमिका बढी अधिकारपूर्ण थियो। विद्यार्थीले शिक्षकको निर्देशन पालना गर्नुपर्ने अवस्था थियो।

समयसँगै यो सम्बन्धमा परिवर्तन आएको छ। प्रविधिको विकास भएको छ। शैक्षिक प्रणालीमा नयाँ विधि आएका छन्। समाजमा पनि शिक्षा र अधिकारबारे चेतना बढेको छ। यसले शिक्षक र विद्यार्थीबीचको दूरी कम गर्दै लगेको छ।

आज शिक्षक कक्षाकोठामा केवल ज्ञान दिने व्यक्ति मात्र होइनन्। उनी विद्यार्थीका मार्गदर्शक पनि हुन्। उनी विद्यार्थीका समस्या बुझ्ने प्रयास गर्छन्। विद्यार्थीलाई आफ्ना विचार राख्न प्रोत्साहित गर्छन्। यसले सकारात्मक शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्ध निर्माण गर्न सहयोग गर्छ।

शिक्षा बाहिरबाट हेर्दा सरल देखिन्छ। तर यसको प्रक्रिया निकै जटिल छ। यसमा शिक्षक, विद्यार्थी, परिवार र समाज सबैको भूमिका हुन्छ। यीमध्ये शिक्षक र विद्यार्थीबीचको सम्बन्ध विशेष महत्वपूर्ण हुन्छ।

राम्रो शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्ध विश्वासमा आधारित हुन्छ। यसमा सम्मान, संवाद र सहकार्य हुन्छ। शिक्षकले विद्यार्थीलाई बुझ्नुपर्छ। विद्यार्थीको क्षमता र रुचिलाई ध्यान दिनुपर्छ। विद्यार्थीलाई आफ्ना विचार राख्ने अवसर दिनुपर्छ।

यस्तो सम्बन्धले विद्यार्थीको सिकाइमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। विद्यार्थी कक्षामा सक्रिय हुन्छ। प्रश्न सोध्न डराउँदैन। आफ्ना विचार व्यक्त गर्न सक्छ। गल्तीबाट सिक्ने वातावरण तयार हुन्छ।

सकारात्मक सम्बन्धले विद्यार्थीको शैक्षिक उपलब्धिमा पनि प्रभाव पार्न सक्छ। विद्यार्थीमा आत्मविश्वास बढ्छ। आलोचनात्मक सोचको विकास हुन्छ। समस्या समाधान गर्ने क्षमता बढ्छ। नयाँ कुरा सिक्ने उत्साह पनि बढ्छ।

परम्परागत शिक्षण विधिमा विद्यार्थी धेरैजसो निष्क्रिय हुन्थे। शिक्षकले पढाउने र विद्यार्थीले सुन्ने चलन थियो। विद्यार्थीले शिक्षकले दिएको गृहकार्य गर्थे। नोट लेख्थे। परीक्षामा त्यही कुरा लेख्थे।

यस्तो विधिमा विद्यार्थीको सक्रिय सहभागिता कम हुन्थ्यो। शिक्षक र विद्यार्थीबीच अर्थपूर्ण छलफल पनि सीमित हुन्थ्यो। यसले आलोचनात्मक सोचको विकासमा बाधा पुर्‍याउन सक्थ्यो।

शिक्षाको विकाससँगै यो अवस्थामाथि प्रश्न उठ्न थाले। शिक्षामा विद्यार्थीको सक्रिय सहभागितालाई प्राथमिकता दिन थालियो। संवाद र सहकार्यलाई महत्व दिइयो। शिक्षक र विद्यार्थी मिलेर ज्ञान निर्माण गर्ने अवधारणा विकास भयो।

आधुनिक शिक्षण विधिले विद्यार्थीलाई सिकाइको सक्रिय सहभागी मान्छ। विद्यार्थीले प्रश्न गर्न पाउँछन्। छलफल गर्न पाउँछन्। आफ्नो विचार राख्न पाउँछन्। यसले सिकाइलाई थप प्रभावकारी बनाउन सहयोग गर्छ।

शिक्षकको भूमिका पनि परिवर्तन भएको छ। शिक्षक अब केवल पाठ पढाउने व्यक्ति होइनन्। उनी मार्गदर्शक, सल्लाहकार र सहजकर्ता पनि हुन्। विद्यार्थीको क्षमता पहिचान गर्नु शिक्षकको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो।

राम्रो शिक्षकले विद्यार्थीलाई केवल पाठ्यपुस्तकको ज्ञान दिँदैन। उसले जीवनका लागि आवश्यक सीप पनि सिकाउँछ। आलोचनात्मक सोच, सिर्जनशीलता र समस्या समाधान गर्ने क्षमता विकास गर्न सहयोग गर्छ।

यसको प्रभाव शिक्षकमा पनि पर्छ। विद्यार्थी सक्रिय हुँदा शिक्षकलाई पनि नयाँ विधि प्रयोग गर्न प्रेरणा मिल्छ। कक्षामा छलफल बढ्छ। शिक्षण प्रक्रिया थप प्रभावकारी बन्छ। शिक्षकले आफ्ना शिक्षण विधिमा सुधार गर्ने अवसर पाउँछन्।

त्यसैले शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्धको प्रभाव विद्यार्थीमा मात्र सीमित हुँदैन। यसले शिक्षकको शिक्षण शैलीमा पनि प्रभाव पार्छ। सकारात्मक सम्बन्धले दुवै पक्षको सिकाइलाई सहज बनाउँछ।

नेपालमा पनि शिक्षण पद्धतिमा परिवर्तन भइरहेको छ। मन्टेसरी, आईबी तथा अन्य बालमैत्री शिक्षण विधिको प्रयोग बढ्दै गएको छ। ‘गर र सिक’ जस्ता अभ्यासमा आधारित विधिलाई पनि महत्व दिइएको छ।

यी विधिले विद्यार्थीलाई कक्षामा सक्रिय बनाउन जोड दिन्छन्। बालबालिकालाई प्रश्न गर्न र प्रयोगबाट सिक्न प्रोत्साहित गरिन्छ। यसले शिक्षक र विद्यार्थीबीचको सम्बन्धलाई पनि थप सहज बनाउन सक्छ।

समग्रमा सकारात्मक शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्ध शिक्षाको महत्वपूर्ण आधार हो। यस्तो सम्बन्धले विद्यार्थीलाई पढाइमा मात्र सफल बनाउँदैन। यसले जीवनका लागि आवश्यक सीप विकास गर्न पनि सहयोग गर्छ।

शिक्षक र विद्यार्थीबीच विश्वास हुनुपर्छ। एकअर्काप्रति सम्मान हुनुपर्छ। खुला संवाद हुनुपर्छ। विद्यार्थीले आफूलाई सुरक्षित र सम्मानित महसुस गर्नुपर्छ। शिक्षकले पनि विद्यार्थीको क्षमता र कमजोरी बुझ्नुपर्छ।

अन्त्यमा संस्कृतको एउटा भनाइ छ–

“न गुरुः लाभमिच्छेत्, न यशः न च पूजनम्।
शिष्यस्य उज्ज्वलं जीवनं स गुरोः परमं फलम्।”

यसको भावार्थ हो– साँचो गुरु धन, प्रसिद्धि वा सम्मानको चाहना राख्दैनन्। विद्यार्थीको उज्ज्वल भविष्य नै शिक्षकको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो।

त्यसैले गुरु र शिष्यबीचको सम्बन्ध केवल पढाउने र पढ्ने सम्बन्ध होइन। यो विश्वास, सम्मान, मार्गदर्शन र जिम्मेवारीमा आधारित सम्बन्ध हो। यही सम्बन्धले शिक्षालाई प्रभावकारी र जीवनोपयोगी बनाउन सक्छ।